09/10/2026
"...na zdjęciu macie "nowego jadowitego" polskiego węża - gniewosza plamistego we własnej osobie 🙂
Całkowicie niegroźnego dla ludzi!
I podlegającego ścisłej ochronie!.."
Kilka dni temu "gruchnęła" wiadomość, że w Polsce mamy kolejnego jadowitego węża!! Łomatkokochano!! Jadowity wunsz! Może rzeczny, podobno jest niebezpieczny... Skoro mam już Państwa uwagę, to... Ktoś natrafił na publikację z sierpnia tego roku i rozkręciła się karuzela "sensacyjnych" nagłówków: "Żmija nie jest jedyna. Kolejny jadowity gatunek w Polsce" - donosi WP Wiadomości. "Mamy kolejnego jadowitego węża w Polsce" - ostrzega RMF24.pl. "Żyjący w Polsce wąż jednak jest jadowity. Naukowcy nie mogli uwierzyć" - podkręca stawkę Interia Zielona. No chyba jednak mogli, skoro badali taką ewentualność... A już najdalej to idzie portal Kobieta Onet , bo krzyczy z nagłówka: "Nowy gatunek jadowitego węża w Polsce. Przez lata uchodził za niegroźnego". I nadal - kurka wodna - nie dość, że "uchodzi za", to jeszcze faktycznie JEST całkowicie niegroźny! Chyba że jesteś jaszczurką lub innym małym wężem - wtedy gniewosz może być dla ciebie niebezpieczny. Ale zakładam, że skoro tekst czytasz, to raczej nie... Chyba że mamy tu jakichś reptilian?
O co w ogóle chodzi w tej "sensacji"? No więc naukowcy dokładniej przeanalizowali anatomię jamy ustnej 𝐠𝐧𝐢𝐞𝐰𝐨𝐬𝐳𝐚 𝐩𝐥𝐚𝐦𝐢𝐬𝐭𝐞𝐠𝐨 (𝐶𝑜𝑟𝑜𝑛𝑒𝑙𝑙𝑎 𝑎𝑢𝑠𝑡𝑟𝑖𝑎𝑐𝑎) i wyszło, że można go zaliczyć do węży opistoglificznych, czyli mają bardzo specyficzną budowę uzębienia, i że z tego korzystają w trakcie polowania, wstrzykując ofiarom (przypomnę - głównie jaszczurkom i wężom) wydzielinę gruczołu Duvernoy'a (takie "zastępstwo" gruczołu jadowego żmij, kobr, mamb czy tajpanów). Ot i cała historyja. Zwierzę wykorzystuje swoje atuty, by zdobywać pokarm, nie szkodząc przy tym człowiekowi. Koniec, można się rozejść...
Albo dobra, jeszcze kilka słów. O tym, że gniewosze posiadają gruczoły Duvernoy'a, wiedziano od dawna. Ba! Te gruczoły występują też u pospolitszego 𝐳𝐚𝐬𝐤𝐫𝐨ń𝐜𝐚 𝐳𝐰𝐲𝐜𝐳𝐚𝐣𝐧𝐞𝐠𝐨 (𝑁𝑎𝑡𝑟𝑖𝑥 𝑛𝑎𝑡𝑟𝑖𝑥), więc - siłą rzeczy i w takim uproszczeniu - też można o nim powiedzieć, że jest jadowity. Tak w ogóle, to wiele gadów posiada gruczoły jadowe, tyle że są one dla nas po prostu całkowicie niegroźne. Pisałem o tym już w 2019 roku, kiedy przedstawiałem klad Toxicofera. Czym on jest? A no to może po prostu zamieszczę tutaj treść całego wpisu i zainteresowani sobie przeczytają :)
(...) Bo czy Wasz świat będzie wciąż taki sam, gdy dowiecie się, że agama brodata (Pogona vitticeps) jest w rzeczywistości zwierzęciem... jadowitym???
Ogólnie jad - jako silnie toksyczna wydzielina wyspecjalizowanych gruczołów wstrzykiwana w ciało ofiary/napastnika specjalnie do tego dostosowanym aparatem (np. zębami lub kolcami) - uważamy głównie za domenę węży. Osoby bardziej zaznajomione z herpetologią wiedzą, że istnieją też dwa gatunki jadowitych jaszczurek - heloderma arizońska (Heloderma suspectum) i heloderma meksykańska (Heloderma horridum). Jadowite są też m.in. pająki, skorpiony, osy, ale także np. występujący w naszym kraju drobny ssak rzęsorek rzeczek (Neomys fodiens). Ba! Najprawdopodobniej istniały też jadowite dinozaury, co wnioskować można po budowie skamieniałych zębów znalezionego w Chinach Sinornithosaurus millenii. Skupmy się jednak na współczesnych gadach...
Czyli co? Węże i dwie jaszczurki, tak? Otóż nie... Po pierwsze - obecnie w rodzaju Heloderma wyróżnia się 5 gatunków (heloderma meksykańska została podzielona na H.alvarezi, H.charlesbogerti, H.exasperatum i oczywiście H.horridum). Ale nie to jest clou dzisiejszego wpisu... Okazuje się bowiem, że jadowitość jest w świecie gadów dużo bardziej rozpowszechniona, co wykazały badania filogenetyczne. Węże nie stanowią totalnie odrębnej grupy w całym rzędzie łuskonośnych (Squamata), są jedynie pewnym jego wycinkiem, spokrewnionym znacznie bliżej z iguanami (Iguania) i padalcami (Anguimorpha) niż te spokrewnione są np. z gekonami (Gekkota) czy jaszczurkami właściwymi (Lacertiformata). Innymi słowy - praktycznie rzecz ujmując węże są jaszczurkami. Razem ze wspomnianymi iguanami i padalcami tworzą odrębny klad, który naukowcy określili mianem Toxicofera. Skąd ta złowrogo brzmiąca nazwa? Okazuje się bowiem, że te trzy grupy, łączące w sobie żmije, kobry, zaskrońce, boa, pytony, agamy, kameleony, legwany, helodermy, warany i padalce, wywodzą się od wspólnego przodka, który... posiadał gruczoły jadowe zarówno na wysokości szczęki, jak i żuchwy. Współczesne węże posiadają gruczoły jadowe tylko na "górnych szczękach", z kolei u heloderm gruczoły produkujące toksyczne substancje znajdują się w obrębie "dolnej szczęki". W 2006 roku w Nature opublikowano wyniki badań dokumentujące występowanie gruczołów jadowych w obrębie żuchwy i szczęki u przedstawiciela Iguania - Pogona barbata, bliskiej kuzynki naszej popularnej agamy brodatej Pogona vitticeps! Skoro oba gatunki brodatych agam są tak blisko spokrewnione, założyć można, że "nasza" domowa agama również gruczoły jadowe posiada. Skoro posiadają pierwotną cechę przodka, iguany należy uznać za najbardziej pierwotnych członków kladu Toxicofera. Ich gruczoły mają charakter zrazikowy i mają potencjał wydzielać tak toksyczne substancje, jak krotamina, znana dotychczas wyłącznie z jadu grzechotników. Czy zatem oznacza to, że obcowanie z domowym pupilem niesie ze sobą zagrożenie życia? Absolutnie NIE! Jaszczurki z podrzędu iguan, a więc agamy, kameleony czy legwany były pierwszą grupą, która oddzieliła się od reszty kuzynów na krętej ścieżce ewolucji. Jak wspomniałem, ich gruczoły jadowe mają charakter bardzo pierwotny, zapewne zbliżony do formy, jaka wytworzyła się u ich pierwotnego przodka 170 milionów lat temu. A wówczas jad pełnił najprawdopodobniej funkcję... antybakteryjną. Dowodzi temu bakteriobójcze działanie wspomnianej krotaminy (i wszystkich β-defensyn, do których ta należy). Dodatkowo, większość przedstawicieli tej grupy to gatunki owado- lub roślinożerne, którym skomplikowany i zabójczy jad zbytnio by się nie przydał w codziennym życiu. Do dziś zatem nie wykształciły wymyślnych systemów wprowadzania toksyn do organizmu ofiar / napastników, nie prowadziły również chemicznych "eksperymentów" z wzbogacaniem śmiercionośnej mieszanki, jak to poczyniły węże. Tak - ich gruczoły szczękowe i żuchwowe wytwarzają jad, który jednak jest całkowicie nieszkodliwy dla człowieka. Uwierzcie mi - z racji częstego zaglądania agamom do pyszczków już kilkakrotnie zostałem całkiem mocno ugryziony przez te spokojne z natury gadziny i nadal żyję 🙂
A póki co na zdjęciu macie "nowego jadowitego" polskiego węża - gniewosza plamistego we własnej osobie :) Całkowicie niegroźnego dla ludzi! I podlegającego ścisłej ochronie!
A jeśli podoba się Państwu moja działalność, będę bardzo wdzięczny za reakcję, komentarz lub udostępnianie wpisu i "puszczenie go w świat" 🙂Trochę głupio o to prosić, ale tak to niestety działa i pozwala większej liczbie osób trafić na te treści.
Wykorzystana literatura:
● Fry B.G. i wsp. "Early evolution of the venom system in lizards and snakes"; Nature
● Fry B.G. i wsp. "The structural and functional diversification of the Toxicofera reptile venom system"; Toxicon
● Fry B.G. i wsp. "The origin and evolution of the Toxicofera reptile veniom system"; z książki "Venomous reptiles and their toxins. Evolution, pathophysiology, and biodiscovery"
● Fry B.G. i wsp. "Squeezers and leaf-cutters: differential diversification and degeneration of the venom system in toxicoferan reptiles"; Molecular & Cellular Proteomics
● Paterna A. "Analyzing and comparing the buccal anatomy of European colubroid snakes: A reassessment of dentition models"; Phyllomedusa Journal of Herpetology
● Paterna A. i Meier G. "Reclassification of the smooth snake. Analysis of the rear fangs, venom system, and the cephalic anatomy of Coronella austriaca (Serpentes: Colubridae)"; Zootaxa
● Satora L. "Bites by the grass snake Natrix natrix"; Veterinary and Human Toxicology
● Wenner B i wsp. "The Smooth Snake is not a threat to the Meadow Viper: predator–prey interactions of a reptile specialist snake"; Community Ecology
