13/05/2026
Pogoda zmienną jest… a ostatnio jeszcze bardziej. Jak pory roku wpływają na konie?
KONIE A PORY ROKU, ZMIANY I ZMĘCZENIE
„Jedynie niezmienna jest sama zmiana, a nie jak chcieliby jaśnie państwo, stałość…”.
🟩 Konie mają rytmy dobowe i roczne, kształtowane bezpośrednio przez długość dnia słonecznego i temperaturę, a pośrednio – przez wpływ tychże na roślinność. Zmiany długości dnia i temperatury mają kolosalny wpływ na układ hormonalny, a ten – na zachowania. Męczliwość, ospałość i brak kondycji nie muszą oznaczać choroby, a bywają związane z porami roku i fizjologicznymi zmianami poziomu hormonów.
🟩 Przez chwilę tu proszę, zwłaszcza panie, o refleksję: czy podczas każdego dnia cyklu czujemy się tak samo, nigdy zmęczone nad miarę, nigdy niechętne do ruchu, spuchnięte i z zerową energią? Zmiany hormonalne wpływają też na klacze, ogiery i wałachy. Hormony to nie tylko kwestia płci: układ metaboliczny musi się dostosować do zmiany składu i dostępności roślin. Kolejną sprawą jest dwukrotne linienie. Ciało konia musi zrzucić całą sierść i szybko wytworzyć nową, w tym gęsta i długą na zimę. Wiosenna zmiana sierści to też trudność z termoregulacją, gdy pogoda płata figle. Żeby poznać i zrozumieć konie, warto je wnikliwie obserwować – różne, w różnych stadach – a także korzystać z badań i obserwacji fachowców. Kilka tu dziś przytoczę, są ciekawe w kontekście tego, jakie potrzeby ma koń w różnych porach roku i co się w nim dzieje 😊
🟩 Związana z porą roku długość dnia świetlnego i temperatura, wpływają na poziom hormonów koni. W ten sposób regulują rytm dobowy, sen, sposób pasienia, aktywność mózgu, regenerację komórek, płodność.
1) Stężenie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH) jest fizjologicznie wysokie późnym latem i jesienią: od sierpnia do października jest POZA zakresem referencyjnym ZARÓWNO u koni zdrowych, jak i ochwaconych z EMS [1]. Jest to m.in. związane z naturalnym rytmem budowania zapasów tłuszczu na przetrwania zimy.
2) poziom dopaminy i serotoniny łatwo spada w okresie roku z krótszym dniem, na co wpływa też czas padokowania, poziom stresu oraz żywienie: oba produkowana są też w jelitach, stąd ważna zdrowa mikroflora i optymalna ilość i jakość objętościowych.
2) U koni z PPID (tzw choroba Cushinga) występuje nadprodukcja hormonów przysadki (ACTH) i zaburzenia metabolizmy energetycznego pogłębione w niektórych porach roku. Stężenia melatoniny różnią się między porami roku (jest produkowana po zmroku) zarówno u koni zdrowych, jak i chorych, natomiast poziom dopaminy jest była znacznie niższy u koni z Cushingiem latem i jesienią [2].
3) Długość dnia wpływa na poziom hormonów przysadki i g***d. Hormony: folikutropina, hormon luteizujący, prolaktyna, inhibina, testosteron, estradiol mają wyższe stężenie wiosną a niższe zimą. Większość, w tym IGF-I czyli insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF), ma najwyższy poziom w kwietniu, w tym prolaktyny nie tylko u ogierów ale też u wałachów [3].
🟩 HORMONY A ZMĘCZENIE. Ospałość, zmęczenie, osłabienie, utratę energii może powodować: za wysoki poziom prolaktyny (normalnie wzrasta w czasie snu), niedobór dopaminy, za duży wyrzut insuliny po posiłku lub / i insulinooporność oraz kortyzol: zarówno jego przewlekły nadmiar, jak i niedobór, powoduje chroniczne zmęczenie.
🟩ZIMNO A HORMONY I ZDROWIE. Ciekawe porównanie dwóch typów chowu przeprowadzono w Hokkaido [4]. Zimą jedną grupę odsadków i roczniaków pełnej krwi trzymano przez 22 h na padoku; druga była na zewnątrz 7 godzin dziennie i godzinę na karuzeli. Grupa 22 h wolniej przybierała na wadze, miała niższą temperaturę ciała i rytm serca a analiza HRV wskazała na dominację aktywności parasympatycznego układu nerwowego (spoczynek, regeneracja). Grupa 7hr+W miała wyższy poziom prolaktyny, insulinopodobnego czynnika wzrostu, kortyzolu i tyroksyny [4]. Jak się okazuje, choć zima nie stymuluje szybkiego wzrostu to ma korzystny, ale bardzo niedoceniany, wpływ na układ hormonalny i metaboliczny koni.
🟩 DZIENNY RYTM AKTYWNOŚCI. Pora roku wpływa na budżet dzienny koni, czyli rytm aktywności.
🟩 Konie spędzają na jedzeniu najwięcej czasu zimą (nawet 75 %) a najmniej latem. Hucuły i koniki polskie, np. w roztoczańskim parku narodowym [8], pasą się w lipcu przez 50- 55 % czasu a we wrześniu już 60 %. Wzrost temperatury i ilości much końskich zmniejsza czas pasienia a zwiększa spędzany na czujności i ruchu [5] oraz powoduje, że latem konie są najaktywniejsze o wschodzie i zachodzie słońca [9].
🟩 Specyficzna dla lata jest dominacja nocnego pasienia. Przez resztę roku konie pasą się więcej w dzień, a nocą też, ale mniej [6]. Latem np. konie Przewalskiego spędzały na jedzeniu 68 % czasu między godziną 20 a 24 a od północy do 4 rano 31 % . [10].
🟩 W ciągu roku zmienia się SKŁAD DIETY, z powodu potrzeb koni jak i składu roślin. W diecie koni z Alberty, turzyce stanowiły od 18 (wrzesień) do 50 % (maj). Drzewa i krzewy od zera w czerwcu do 9% w marcu (wierzby, topole). Igły sosny i świerka jadły cały rok poza majem i czerwcem. Skrzypy stanowiły 2,6 % diety zimą a 0,3 latem. Porosty 3,3 % zimą a 0,1 latem. Bylice, lepiężnik, nawłoć były głównie jedzone jesienią, a pięciorniki i kukliki wiosną [6].
🟩Zima konie spędzają więcej czasu w lasach iglastych, wiosną chętniej okorowują drzewa, latem chronią się w lesie przed upałem i owadami [7,9].
🟩 Zapewnienie możliwości naturalnego wykorzystania dnia i nocy, to dbałość o dobrostan. Optymalny chów domowych koni (wolny dostęp do jedzenia, duża przestrzeń, małe zagęszczenie populacji) daje podobny budżet czasowy do koni żyjących półdziko. Ważną obserwacją jest, że regularny czas karmienia i wydzielane dawki znacznie zmniejszają czas spędzany na jedzeniu [11] – to nie jest zdrowe! Za to dawanie siana w siatkach lub ad libidum, zwiększa go. Mniejsze zagęszczenie padoku zwiększa ilość ruchu, zabawy i czyszczenia siebie. Chów otwarty pozwala też na korzystanie ze słońca i cienia, i jedzenie noca lub za dnia, zgodnie z potrzebami koni w danym czasie i porze roku.
Tekst i zdjęcie: Joanna Smulska
[1] Seasonal Variation in Serum Concentrations of Selected Metabolic Hormones in Horses, 2010, H. J. Place, C. M. McGowan
[2] J Neuroendocrinol. 2008 Aug;20(8):988–996. Seasonal Changes in Circadian Peripheral Plasma Concentrations of Melatonin, Serotonin, Dopamine and Cortisol in Aged Horses with Cushing’s Disease under Natural Photoperiod, SJ A Haritou, R Zylstra
[3] J Equine Sci. 2011 Jul 20;22(2):29–36 Annual Changes in Day-length, Temperature, and Circulating Reproductive Hormones in Thoroughbred Stallions and Geldings, P Dhakal, N Tsunoda
[4] Physiology. Effects of different winter paddock management of Thoroughbred weanlings and yearlings in the cold region of Japan on physiological function, endocrine function and growth, M Ishimaru, T Tsuchiya 2024 Vol 86 Issue 7 pp 756-768
[5] Time-Budgets of Camargue Horses III. Environmental Influences, Patrick Duncan, Behaviour, Vol. 92, No. 1/2 (Feb., 1985), pp. 188-208
[6] Salter, R. E., & Hudson, R. J. (1979). Feeding ecology of feral horses in western Alberta. Journal of Range Management, 32(3), 221-225.
[7] Rangeland Ecol Manage 66:428–437 | July 2013 Seasonal Variation in Habitat Selection by Free-Ranging Feral Horses Within Alberta’s Forest Reserve, T. L. Girard, E. W. Bork
[8] Ann. Univ. Mariae Curie-Skłodowska Vol. ###I(1) Sec. EE 2013, M. Pluta, K Patkowski, Zachowanie i interakcje w stadach oraz pomiędzy stadami konika polskiego i owcy uhruskiej podczas wspólnego wypasu
[9] European Bison Conservation Newsletter Vol 8 (2015) pp: 41–52 Similarities in foraging patterns of wisent, red deer and various breeds of European primitive horses D. Klich
[10] Applied Animal Behaviour Science Vol 21 Issues 1-2, 1988, The 24-hour time budget of Przewalski horses, Lee E. Boyd, Denise A
[11] Activity Time Budgets—A Potential Tool to Monitor Equine Welfare? U. Auer, Z Kelemen, Animals 2021, 11(3), 850