06/05/2026
’แรดแลระมาด‘
รอยต่อวรรณศิลป์ไทยสู่โลกแห่งความจริง
#สงขลา #สวนสัตว์สงขลา #เพราะการเรียนรู้ไม่ได้มีแค่มุมมองเดียว #เพราะการเรียนรู้ไม่มีวันสิ้นสุด #วรรณศิลป์ #ศิลปะ #ศิลปะไทย
#โลกแห่งความจริง
ทำไม "แรด" (ระมาด) ในภาพจิตรกรรมไทยถึงมีงวงคล้ายสมเสร็จ?
หากเรามองภาพวาดสัตว์หิมพานต์ตามจิตรกรรมฝาผนังไทยแต่โบราณ เมื่อถึงคราวที่ต้องมองหา "แรด" หรือที่เรียกกันในชื่อ "ระมาด" หลายคนอาจเกิดความสงสัยว่า เหตุใดสัตว์ที่ควรจะมีนอตั้งเด่นดั่งที่คนยุคปัจจุบันคุ้นเคย กลับถูกวาดให้ออกมามีหน้าตาประหลาดคล้ายช้างผสมสมเสร็จ มีงวงยื่นยาว ซ้ำยังมีเกล็ดปกคลุมทั่วทั้งตัว
จากการทบทวนวรรณกรรมและเอกสารที่เกี่ยวข้องกับลักษณะของสัตว์หิมพานต์ สามารถรวบรวมและวิเคราะห์สาเหตุของรูปแบบทางศิลปกรรมที่เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัยได้ดังนี้
การปรากฏรูปของแรดที่มีลักษณะผิดแปลกไปจากความเป็นจริงในงานจิตรกรรมไทยยุคแรกนั้น นักวิชาการหลายท่านมีความเห็นสอดคล้องกันว่า เกิดจากข้อจำกัดทางกายภาพในอดีตที่ช่างเขียนชาวไทยยังไม่เคยพบเห็นแรดตัวจริง การถ่ายทอดลักษณะของแรดจึงเป็นการวาดตามจินตนาการที่อิงจาก "คำบอกเล่า" ที่สืบต่อกันมา (กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, 2561, น. 204; ประภาส สรณคมน์, 2550, น. 27) ด้วยเหตุนี้ รูปลักษณ์ของระมาดหรือแรดในจินตนาการของช่างโบราณ จึงถูกสร้างสรรค์ออกมาให้มีลักษณะผสมผสาน โดยมีรูปร่างคล้ายช้าง มีงวงยื่นยาวคล้ายสมเสร็จ และมีเกล็ดปกคลุมทั่วทั้งลำตัว (ประภาส สรณคมน์, 2550, น. 27; ธานี สังข์เอี้ยว, 2555, น. 12; นัฐประชา หงษ์สุวรรณ, 2560, น. 9)
รูปลักษณ์ของระมาดที่มีงวงคล้ายสมเสร็จในงานศิลปะไทย ได้เดินทางมาถึงจุดเปลี่ยนสำคัญในยุคกรุงรัตนโกสินทร์ เอกสารหลายฉบับระบุตรงกันว่า เหตุการณ์ที่ทำให้คนไทยและช่างศิลป์ได้รู้จักกับ "แรดตัวจริง" เกิดขึ้นเมื่อเจ้าเมืองน่านได้นำลูกแรดที่ถูกเลี้ยงจนเชื่องแล้ว ส่งลงมาถวายตัวที่กรุงเทพมหานคร (กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, 2561, น. 204; ธานี สังข์เอี้ยว, 2555, น. 12; นัฐประชา หงษ์สุวรรณ, 2560, น. 9; ส. พลาย, 2552, น. 29-30) ซึ่งเหตุการณ์สำคัญนี้ วรรณกรรมส่วนใหญ่ระบุว่าเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5
การมาถึงของแรดตัวนี้ไม่เพียงแต่สร้างความตื่นตาตื่นใจให้กับชาวกรุงเทพฯ แต่ยังเข้ามามีบทบาทในพระราชพิธีสำคัญ โดยมีการบันทึกไว้ว่า แรดตัวดังกล่าวได้ถูกนำมาใช้อัญเชิญบุษบกเพลิงตั้งบนหลัง เพื่อใช้ในกระบวนแห่พระศพครั้งหนึ่ง ซึ่งจากเดิมตามธรรมเนียมปกตินั้นจะต้องใช้รูปหุ่นจำลองเท่านั้น (กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม, 2561, น. 204; ส. พลาย, 2552, น. 29-30)
ภายหลังจากเหตุการณ์ที่แรดจากเมืองน่านได้ปรากฏตัวขึ้นกลางกรุงเทพมหานคร และผู้คนได้ประจักษ์แก่สายตาว่าแท้จริงแล้วแรดมีรูปร่างหน้าตาเช่นไร ขนบการวาดภาพสัตว์หิมพานต์ก็เกิดการปรับเปลี่ยนครั้งใหญ่ ช่างเขียนไทยได้ยกเลิกการวาดรูปแรดในรูปแบบเดิม และตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ก็ไม่มีการเขียนรูปแรด (ระมาด) ให้มีงวงคล้ายสมเสร็จในตำราสัตว์หิมพานต์อีกเลย (ธานี สังข์เอี้ยว, 2555, น. 12; ส. พลาย, 2552, น. 29-30)
สรุปได้ว่า
ลักษณะของ "แรด" ที่มีงวงในงานจิตรกรรมไทย เป็นตัวแทนของประวัติศาสตร์ศิลป์ที่สะท้อนให้เห็นถึงรอยต่อระหว่างจินตนาการจากความเชื่อและประจักษ์พยานจากความจริง เมื่อองค์ความรู้และโลกทัศน์ของผู้คนเปิดกว้างขึ้น งานศิลปะที่เคยรับใช้จินตนาการก็ถูกปรับเปลี่ยนให้สอดรับกับความจริงทางธรรมชาติอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
สนใจคอร์สเรียนออนไลน์ดูรายละเอียดได้ที่ www.kritsadaruang.com
#เอกสารอ้างอิง:
กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม. (2561). สมุดภาพสัตว์หิมพานต์. กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม.
ธานี สังข์เอี้ยว. (2555). สัตว์หิมพานต์. วาดศิลป์.
นัฐประชา หงษ์สุวรรณ. (2560). สรรพสัตว์ในป่าหิมพานต์. วาดศิลป์.
ประภาส สรณคมน์. (2550). เส้นศิลป์หิมพานต์. เอิร์น เอ็ดดูเคชั่น.
ส. พลาย. (2552). สัตว์หิมพานต์. พิมพ์คำ.
#กฤษดาเรือง #สัตว์หิมพานต์ #ลวดลายไทย #ระมาด #แรด #จิตรกรรมไทย #ศิลปะไทย #ศิลปะไทยโบราณ #ประวัติศาสตร์ศิลป์ #วรรณคดีไทย #ตำนานสัตว์หิมพานต์
