06/02/2026
Zapraszamy do lektury podczas przerwy na kawę 🦇❤️
🔬📘🧠Nauka & Nietoperze 🦇🦇🦇
Nietoperze – geniusze nocnego nieba – opracowanie na podstawie artykułu Davida J. Robertsona
Ukazał się artykuł naukowy autorstwa Davida J. Robertsona, opublikowany 16 stycznia 2026 roku w czasopiśmie Nature Ecology & Evolution, zatytułowany The Genius Bat: The Secret Life of the Only Flying Mammal. Autor przedstawia w nim nietoperze jako niezwykle inteligentne i wielowymiarowe zwierzęta, które — pomimo swojej tajemniczości — odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu przyrody. Artykuł prezentuje zarówno ich biologię, jak i zdolności poznawcze oraz społeczne, które zbliżają je do najbardziej rozwiniętych gatunków ssaków.
Nietoperze są jedynymi ssakami zdolnymi do aktywnego lotu, a ich skrzydła — zbudowane z silnie wydłużonych palców dłoni połączonych elastyczną błoną skórną — zapewniają wyjątkową zwrotność i kontrolę w powietrzu. W przeciwieństwie do ptaków, których ruchy są bardziej sztywne, nietoperze potrafią wykonywać bardzo precyzyjne manewry: latać tyłem, zawisnąć nieruchomo w miejscu, nurkować i skręcać pod ekstremalnymi kątami. Są doskonałymi nawigatorami nawet w gęstej roślinności, jaskiniach czy ruinach. Co ciekawe, niektóre gatunki potrafią również chodzić po ziemi, wspinając się przy użyciu kończyn przednich i tylnych.
Robertson opisuje imponującą różnorodność nietoperzy – na świecie występuje ponad 1 400 gatunków, co oznacza, że co piąty gatunek ssaka na Ziemi jest nietoperzem. Występują one na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Różnice między nimi są ogromne: od malutkich nietoperzy ryjkowatych z Azji, ważących zaledwie 2 gramy, po największe gatunki latających lisów, których rozpiętość skrzydeł może przekraczać 1,5 metra. W zależności od gatunku nietoperze mogą być owadożerne, owocożerne, nektarożerne, a nawet rybożerne. Istnieją też nietoperze, które żywią się drobnymi kręgowcami lub... krwią, jak w przypadku słynnych wampirów występujących w Ameryce Południowej.
W artykule szeroko omawiana jest ich wyrafinowana echolokacja. Wydawane przez nie ultradźwięki odbijają się od przeszkód i ofiar, wracając do uszu nietoperza jako echo. Co niezwykłe, wiele gatunków potrafi precyzyjnie dostosowywać częstotliwość i strukturę sygnału w zależności od prędkości lotu, rodzaju terenu lub nawet... obecności innych nietoperzy w pobliżu. Niektóre potrafią „przekrzykiwać” swoich konkurentów, zmieniając ton głosu — zjawisko to nazywane jest jamming avoidance response. U gatunków owocożernych echolokacja często współdziała z silnie rozwiniętym węchem i wzrokiem.
Robertson podkreśla również nadzwyczajną strukturę i funkcję uszu nietoperzy. Ucho środkowe jest bardzo czułe na różnice w częstotliwości, a małżowina uszna może się poruszać i kształtować, wzmacniając odbierany sygnał. Dzięki temu nietoperze potrafią „usłyszeć” coś o wielkości komara z odległości kilku metrów. Warto dodać, że niektóre gatunki — zwłaszcza te żyjące na terenach otwartych — mają doskonale rozwinięty wzrok, w tym zdolność widzenia w podczerwieni. Latające lisy, żywiące się owocami, rozróżniają kolory i potrafią odnajdywać dojrzałe owoce nie tylko po zapachu, ale także po barwie.
Nietoperze wykazują również wyjątkową termoregulację. Gatunki strefy umiarkowanej zapadają w hibernację, często trwającą wiele miesięcy. W stanie torporu (odrętwienia) ich temperatura ciała może spaść do kilku stopni powyżej zera, a tętno zwolnić do kilku uderzeń na minutę. Umożliwia im to przetrwanie zimy przy minimalnym zużyciu energii. Co ciekawe, wiele gatunków potrafi również stosować torpor dzienny — krótki, kilkugodzinny sen o obniżonej temperaturze ciała, gdy warunki są niesprzyjające. To unikatowe rozwiązanie pozwala przetrwać zarówno chłód, jak i suszę.
W zakresie zachowań społecznych nietoperze są jednymi z najbardziej towarzyskich ssaków. Żyją często w ogromnych koloniach, liczących od kilku do milionów osobników. Tworzą skomplikowane relacje wewnątrzgrupowe — nie tylko kooperują w zdobywaniu pokarmu, ale także dzielą się informacjami. Znane są przypadki tzw. informowania społecznego, w którym nietoperze uczą się lokalizacji źródeł pokarmu, podążając za osobnikami bardziej doświadczonymi. Badania wykazały też, że w koloniach tworzą się „przyjaźnie” — osobniki, które częściej przebywają razem, opiekują się sobą i wspólnie odpoczywają.
Nietoperze mają także rozwiniętą opiekę rodzicielską. Samice wielu gatunków tworzą tzw. kolonie rozrodcze, gdzie rodzą młode i wspólnie je wychowują. Mimo że w dużych koloniach panuje ogromny hałas, matki rozpoznają swoje młode po zapachu i dźwięku. Młode uczą się od matek nie tylko lotu, ale też nawigacji, lokalizacji kryjówek czy strategii zdobywania pokarmu. Czas odstawienia od mleka jest różny — od kilku tygodni do kilku miesięcy — zależnie od gatunku i środowiska.
Robertson kończy artykuł apelem o objęcie nietoperzy większą ochroną. Wspomina o zagrożeniach wynikających z działalności człowieka: niszczeniu siedlisk, pestycydach, hałasie, świetle miejskim, a także o śmiertelnej chorobie grzybiczej — zespole białego nosa — który zdziesiątkował populacje nietoperzy w Ameryce Północnej. Mimo ich ogromnego znaczenia dla rolnictwa i ekosystemów, są one wciąż słabo chronione i źle postrzegane. Zmiana tej narracji i docenienie ich roli może przynieść wymierne korzyści dla przyrody i ludzi.
opracowała Jolanta Węgiel Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy na podstawie
📚 Źródło:
Robertson, D. J. (2026, January 16). The Genius Bat: The Secret Life of the Only Flying Mammal. Nature Ecology & Evolution.
Fot. Maurycy Ignaczak _ Mopek zachodni
Zdjęcie mopka zachodniego wykonał Maurycy Ignaczak – polski przyrodnik i fotograf specjalizujący się w dokumentowaniu nietoperzy w ich naturalnym środowisku, zwłaszcza w locie. Od ponad 30 lat aktywnie działa na rzecz ochrony tych fascynujących ssaków, prowadząc badania terenowe, monitoring oraz dokumentację naukową.
Szczególnie zaangażowany jest w badania związane z jesiennym rojeniem i zimową hibernacją nietoperzy – przede wszystkim w Jaskini Szachownica, jednym z najważniejszych i największych stanowisk nietoperzy w Polsce. To właśnie tam, w wymagających warunkach, realizuje wiele swoich fotograficznych projektów.
Pasja do fotografii narodziła się równolegle z jego pracą badawczą. Z czasem, dzięki cierpliwości i eksperymentowaniu z oświetleniem, ustawieniami oraz sprzętem, dopracował własną metodykę fotografowania nietoperzy w locie – zadania niezwykle trudnego technicznie. Jego zdjęcia ukazują nietoperze z wyjątkową precyzją i estetyką, pozwalając dostrzec ich zwinność, anatomię oraz piękno, którego często nie doceniamy.
Fotografie Maurycego Ignaczaka nie tylko zdobią wystawy i publikacje, ale również służą edukacji przyrodniczej i popularyzacji wiedzy o nietoperzach. Jego praca pomaga przełamywać mity i lęki, które wciąż otaczają te zwierzęta, pokazując je jako niezwykle pożyteczne i intrygujące elementy polskiej przyrody.
