17/10/2025
Metodyka i procedury poszukiwania padłych dzików z wykorzystaniem psów detekcyjnych w kontekście ASF
Afrykański pomór świń (ASF) jest chorobą o ogromnym znaczeniu gospodarczym i epizootycznym, której skuteczne zwalczanie wymaga zintegrowanego systemu działań terenowych. Jednym z kluczowych elementów kontroli rozprzestrzeniania wirusa jest odnajdywanie i usuwanie padłych dzików – głównego rezerwuaru ASF w środowisku. Od kilku lat w Polsce coraz większą rolę w tych działaniach odgrywają wyszkolone psy detekcyjne, pracujące w wyspecjalizowanych zespołach przewodnik–pies. Ich praca opiera się na precyzyjnej metodyce i procedurach, opracowanych w oparciu o doświadczenia służb policyjnych, weterynaryjnych i kynologicznych.
1. Organizacja i planowanie działań
Poszukiwania padłych dzików prowadzone z udziałem psów odbywają się na podstawie zlecenia właściwego Powiatowego lub Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii. Zleceniodawca jest zobowiązany do wyznaczenia obszaru przeszukań oraz przekazania danych w formie map i współrzędnych GPS co najmniej pięć dni przed rozpoczęciem działań. Do obowiązków strony zamawiającej należy również uzyskanie zgody nadleśnictwa, poinformowanie straży granicznej w przypadku stref przygranicznych oraz zapewnienie środków dezynfekcyjnych i materiałów zabezpieczających. Z kolei zespół realizujący usługę – zleceniobiorca – odpowiada za przygotowanie raportu z poszukiwań, rejestrowanie współrzędnych odnalezionych szczątków oraz wprowadzenie danych do systemu ZIPOD. Wymagana jest także eliminacja spotkanych objawowych dzików, jeśli przewodnik posiada stosowne upoważnienie do wykonywania polowania.
2. Metodyka pracy psa detekcyjnego
Wyszkolony pies detekcyjny reaguje na specyficzny zapach produktów rozkładu tkanek zwierzęcych. Jego szkolenie oparte jest na zasadach podobnych do tresury psów służbowych do wyszukiwania zapachu zwłok ludzkich, opracowanych przez Centrum Szkolenia Policji w Legionowie. Podstawą skuteczności jest motywacja psa, najczęściej oparta na nagrodzie pokarmowej lub ulubionej zabawce. Zachowanie psa w momencie odnalezienia źródła zapachu musi być jednoznaczne i łatwe do odczytania przez przewodnika – najczęściej jest to oszczekiwanie, drapanie lub zastygnięcie w pozycji wskazującej. Nagroda udzielana jest bezpośrednio w miejscu ujawnienia zapachu, co pozwala utrwalić skojarzenie i zapobiega oddalaniu się psa.
3. Etapy działań poszukiwawczych
Procedury przeszukiwania terenów z wykorzystaniem psów oparte są na schemacie pięciu etapów: rozpoznania, planowania, realizacji, podsumowania i dokumentacji. Na etapie rozpoznania zbiera się informacje o topografii, warunkach pogodowych, typie siedliska oraz wcześniejszych zgłoszeniach. Podczas planowania wyznacza się sektory przeszukań, środki łączności, punkty zbiórki i zasady poruszania się. Realizacja polega na metodycznym przeszukiwaniu terenu – pies pracuje luzem, poruszając się metodą kraty zamkniętej lub skrzyżowanej, zależnie od wiatru i ukształtowania terenu. Każde wskazanie psa jest oznaczane współrzędnymi GPS i dokumentowane fotograficznie. Etap podsumowania obejmuje analizę zachowań psa i ewentualną weryfikację wskazań, natomiast dokumentacja końcowa musi zawierać mapę przeszukań, warunki pogodowe i opis wyników.
4. Zasady bioasekuracji i bezpieczeństwa
Bioasekuracja stanowi podstawę wszelkich działań terenowych związanych z ASF. Wszystkie osoby uczestniczące w przeszukaniach zobowiązane są do stosowania odzieży ochronnej, dezynfekcji obuwia, sprzętu oraz pojazdów. Psy nie mogą mieć bezpośredniego kontaktu z materiałem zakaźnym – ich zadaniem jest lokalizacja, a nie dotykanie szczątków. Po zakończeniu pracy sprzęt i środki transportu poddawane są pełnej dezynfekcji. Zespoły psów nie mogą być wykorzystywane równocześnie w gospodarstwach trzody chlewnej. Każdy pies objęty jest ubezpieczeniem od następstw nieszczęśliwych wypadków, a przewodnicy są przeszkoleni w zakresie pierwszej pomocy i reagowania w przypadku kontaktu z żywym, agresywnym dzikiem.
5. Wykorzystanie technologii w działaniach terenowych
Nowoczesne technologie wspierają skuteczność psów detekcyjnych. Zespoły wykorzystują urządzenia GPS (np. Garmin Alpha, Astro), które pozwalają na bieżąco monitorować pozycję psa, analizować jego trasę i dokumentować cały przebieg akcji. Dzięki zapisowi śladu można potwierdzić, że przeszukano cały wyznaczony sektor. W niektórych przypadkach stosuje się także drony, które umożliwiają obserwację z powietrza, ocenę ukształtowania terenu oraz lokalizację potencjalnych miejsc występowania dzików.
6. Dobór psów i szkolenie
Do pracy przy poszukiwaniu dzików kwalifikują się psy o silnym instynkcie łowieckim i wysokiej motywacji – najczęściej są to rasy użytkowe, takie jak Wachtelhund, Mały Münsterländer czy inne płochacze myśliwskie. Szkolenie obejmuje naukę rozróżniania zapachu padliny dzika od innych zwierząt, pracę w trudnym terenie oraz odporność na bodźce środowiskowe. Pies musi być zdolny do pracy w warunkach wysokiej temperatury, wilgoci, gęstej roślinności oraz w obecności naturalnych zapachów leśnych. Regularna kontrola weterynaryjna, właściwe żywienie i kondycja fizyczna stanowią warunek dopuszczenia do pracy.
7. Dokumentacja i raportowanie
Po zakończeniu działań przewodnik sporządza raport zawierający opis terenu, liczbę przebytych kilometrów, czas pracy, współrzędne GPS oraz liczbę odnalezionych szczątków. Raport przekazywany jest do właściwego lekarza weterynarii i wprowadzany do systemu ZIPOD. Dokumentacja fotograficzna oraz ślad GPS stanowią integralną część raportu. W przypadku odnalezienia padłych dzików lub ich fragmentów miejsce jest oznaczane i zabezpieczane do czasu przyjazdu służb weterynaryjnych. Psy i przewodnicy po zakończeniu pracy przechodzą dezynfekcję sprzętu oraz odpoczynek.
Podsumowanie
Zastosowanie psów detekcyjnych w działaniach związanych z ASF stanowi jedno z najskuteczniejszych narzędzi w nadzorze epizootycznym. Praca tych zespołów wymaga jednak ścisłego przestrzegania procedur, koordynacji z administracją weterynaryjną i właściwego planowania logistycznego. Psy, wykorzystujące naturalne zdolności węchowe, są w stanie odnaleźć padłe dziki w miejscach niedostępnych dla człowieka, co pozwala znacząco skrócić czas reakcji służb i ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusa w środowisku. Odpowiednio przygotowany system pracy – łączący kynologię praktyczną, bioasekurację i nowoczesną technologię – jest przykładem skutecznego wykorzystania współpracy człowieka i psa w służbie zdrowia publicznego i ochrony środowiska.
